॥ श्रीदुर्गासप्तशती - द्वितीयोऽध्यायः ॥

॥ श्रीदुर्गासप्तशती - द्वितीयोऽध्यायः ॥
(देवताओं के तेज से देवी का प्रादुर्भाव और महिषासुर की सेना का वध)

॥ विनियोगः ॥
ॐ मध्यमचरित्रस्य विष्णुर्ऋषिः,महालक्ष्मीर्देवता, उष्णिक् छन्दः, शाकम्भरी शक्तिः, दुर्गा बीजम्,वायुस्तत्त्वम्, यजुर्वेदः स्वरूपम्, श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थं मध्यमचरित्रजपे विनियोगः।

॥ ध्यानम् ॥
ॐ अक्ष-स्रक् परशुम् गदाम् इषुम् कुलिशम् पद्मम् धनुः कुण्डिकाम् ।
दण्डम् शक्तिम् असिम् च चर्म जलजम् घण्टाम् सुरा-भाजनम् ॥
शूलम् पाश-सुदर्शने च दधतीम् हस्तैः प्रसन्न-आननाम् ।
सेवे सैरिभ-मर्दिनीम् इह महा-लक्ष्मीम् सरोज-स्थिताम् ॥

"ॐ ह्रीं" ऋषिरुवाच॥1॥

देव-असुरम् अभूत् युद्धम् पूर्णम् अब्द-शतम् पुरा ।
महिषे असुराणाम् अधिपे देवानाम् च पुरन्दरे ॥2॥

तत्र असुरैः महा-वीर्यैः देव-सैन्यम् पराजितम् ।
जित्वा च सकलान् देवान् इन्द्रः अभूत् महिषासुरः ॥3॥

ततः पराजिताः देवाः पद्म-योनिम् प्रजापतिम् ।
पुरस्कृत्य गताः तत्र यत्र ईश-गरुड-ध्वजौ ॥4॥

यथा-वृत्तम् तयोः तत्-वत् महिषासुर-चेष्टितम् ।
त्रि-दशाः कथयामासुः देव-अभिभव-विस्तरम् ॥5॥

सूर्य-इन्द्र-अग्नि-अनिल-इन्दूनाम् यमस्य वरुणस्य च ।
अन्येषाम् च अधिकारान् सः स्वयम् एव अधितिष्ठति ॥6॥

स्वर्गात् निराकृताः सर्वे तेन देव-गणाः भुवि ।
विचरन्ति यथा मर्त्याः महिषेण दुरात्मना ॥7॥

एतत् वः कथितम् सर्वम् अमर-अरि-विचेष्टितम् ।
शरणम् वः प्रपन्नाः स्मः वधः तस्य विचिन्त्यताम् ॥8॥

इत्थम् निशम्य देवानाम् वचांसि मधु-सूदनः ।
चकार कोपम् शम्भुः च भ्रुकुटी-कुटिल-आननौ ॥9॥

ततः अति-कोप-पूर्णस्य चक्रिणः वदनात् ततः ।
निश्चक्राम महत् तेजः ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥10॥

अन्येषाम् च एव देवानाम् शक्र-आदीनाम् शरीरतः ।
निर्गतम् सु-महत् तेजः तत् च ऐक्यम् समगच्छत ॥11॥

अतीव तेजसः कूटम् ज्वलन्तम् इव पर्वतम् ।
ददृशुः ते सुराः तत्र ज्वाला-व्याप्त-दिग्-अन्तरम् ॥12॥

अतुलम् तत्र तत् तेजः सर्व-देव-शरीर-जम् ।
एक-स्थम् तत् अभूत् नारी व्याप्त-लोक-त्रयम् त्विषा ॥13॥

यत् अभूत् शाम्भवम् तेजः तेन अजायत तत् मुखम् ।
याम्येन च अभवन् केशाः बाहवः विष्णु-तेजसा ॥14॥

सौम्येन स्तनयोः युग्मम् मध्यम् च ऐन्द्रेण च अभवत् ।
वारुणेन च जङ्घा-ऊरू नितम्बः तेजसा भुवः ॥15॥

ब्रह्मणः तेजसा पादौ तत्-अङ्गुल्यः अर्क-तेजसा ।
वसूनाम् च कर-अङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका ॥16॥

तस्याः तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा ।
नयन-त्रितयम् जज्ञे तथा पावक-तेजसा ॥17॥

भ्रुवौ च सन्ध्ययोः तेजः श्रवणौ अनिलस्य च ।
अन्येषाम् च एव देवानाम् सम्भवः तेजसाम् शिवा ॥18॥

ततः समस्त-देवानाम् तेजः-राशि-समुद्भवाम् ।
ताम् विलोक्य मुदम् प्रापुः अमराः महिष-अर्दिताः ॥19॥

शूलम् शूलात् विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाक-धृक् ।
चक्रम् च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाद्य स्व-चक्रतः ॥20॥

शङ्खम् च वरुणः शक्तिम् ददौ तस्यै हुताशनः ।
मारुतः दत्तवान् चापम् बाण-पूर्णे तथा इषुधी ॥21॥

वज्रम् इन्द्रः समुत्पाद्य कुलिशात् अमर-अधिपः ।
ददौ तस्यै सहस्र-अक्षः घण्टाम् ऐरावतात् गजात् ॥22॥

काल-दण्डात् यमः दण्डम् पाशम् च अम्बु-पतिः ददौ ।
प्रजापतिः च अक्ष-मालाम् ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम् ॥23॥

समस्त-रोम-कूपेषु निज-रश्मीन् दिवाकरः ।
कालः च दत्तवान् खड्गम् तस्याः च चर्म निर्मलम् ॥24॥

क्षीर-उदः च अमलम् हारम् अजरे च तथा अम्बरे ।
चूडा-मणिम् तथा दिव्यम् कुण्डले कटकानि च ॥25॥

अर्ध-चन्द्रम् तथा शुभ्रम् केयूरान् सर्व-बाहुषु ।
नूपुरौ विमलौ तत्-वत् ग्रैवेयकम् अनुत्तमम् ॥26॥

अङ्गुलीयक-रत्नानि समस्तासु अङ्गुलीषु च ।
विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुम् च अति-निर्मलम् ॥27॥

अस्त्राणि अनेक-रूपाणि तथा अभेद्यम् च दंशनम् ।
अम्लान-पङ्कजाम् मालाम् शिरसि उरसि च अपराम् ॥28॥

अददत् जलधिः तस्यै पङ्कजम् च अति-शोभनम् ।
हिमवान् वाहनम् सिंहम् रत्नानि विविधानि च ॥29॥

ददौ अशून्यम् सुरया पान-पात्रम् धन-अधिपः ।
शेषः च सर्व-नाग-ईशः महा-मणि-विभूषितम् ॥30॥

नाग-हारम् ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीम् इमाम् ।
अन्यैः अपि सुरैः देवी भूषणैः आयुधैः तथा ॥31॥

सम्मानिता ननाद उच्चैः साट्टहासम् मुहुः मुहुः ।
तस्याः नादेन घोरेण कृत्स्नम् आपूरितम् नभः ॥32॥

अमायत् अति-महता प्रतिशब्दः महान् अभूत् ।
चुक्षुभुः सकलाः लोकाः समुद्राः च चकम्पिरे ॥33॥

चचाल वसुधा चेलुः सकलाः च मही-धराः ।
जय इति देवाः च मुदा ताम् ऊचुः सिंह-वाहिनीम् ॥34॥

तुष्टुवुः मुनयः च एनाम् भक्ति-नम्र-आत्म-मूर्तयः ।
दृष्ट्वा समस्तम् संक्षुब्धम् त्रैलोक्यम् अमर-अरयः ॥35॥

सन्नद्ध-अखिल-सैन्याः ते समुत्तस्थुः उदायुधाः ।
आः किम् एतत् इति क्रोधात् आभाष्य महिषासुरः ॥36॥

अभ्यधावत तम् शब्दम् अशेषैः असुरैः वृतः ।
सः ददर्श ततः देवीम् व्याप्त-लोक-त्रयाम् त्विषा ॥37॥

पाद-आक्रान्त्या नत-भुवम् किरीट-उल्लिखित-अम्बराम् ।
क्षोभित-अशेष-पातालाम् धनुः-ज्या-निःस्वनेन ताम् ॥38॥

दिशः भुज-सहस्रेण समन्तात् व्याप्य संस्थिताम् ।
ततः प्रववृते युद्धम् तया देव्या सुर-द्विषाम् ॥39॥

शस्त्र-अस्त्रैः बहुधा मुक्तैः आदीपित-दिग्-अन्तरम् ।
महिषासुर-सेनानीः चिक्षुर-आख्यः महा-असुरः ॥40॥

युयुधे च अमरः च अन्यैः चतुरङ्ग-बल-अन्वितः ।
रथानाम् अयुतैः षड्भिः उदग्र-आख्यः महा-असुरः ॥41॥

अयुध्यत अयुतानाम् च सहस्रेण महा-हनुः ।
पञ्चाशद्भिः च नियुतैः असि-लोमा महा-असुरः ॥42॥

अयुतानाम् शतैः षड्भिः बाष्कलः युयुधे रणे ।
गज-वाजि-सहस्र-ओघैः अनेकैः परिवारितः ॥43॥

वृतः रथानाम् कोट्या च युद्धे तस्मिन् अयुध्यत ।
बिडाल-आख्यः अयुतानाम् च पञ्चाशद्भिः रथ-अयुतैः ॥44॥

युयुधे संयुगे तत्र रथानाम् परिवारितः ।
अन्ये च तत्र अयुतशः रथ-नाग-हयैः वृताः ॥45॥

युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महा-असुराः ।
कोटि-कोटि-सहस्रैः तु रथानाम् दन्तिनाम् तथा ॥46॥

हयानाम् च वृतः युद्धे तत्र अभूत् महिषासुरः ।
तोमरैः भिन्दि-पालैः च शक्तिभिः मुसलैः तथा ॥47॥

युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशु-पट्टिशैः ।
केचित् च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशान् तथा अपरे ॥48॥

देवीम् खड्ग-प्रहारैः तु ते ताम् हन्तुम् प्रचक्रमुः ।
सा अपि देवी ततः तानि शस्त्राणि अस्त्राणि चण्डिका ॥49॥

लीलया एव प्रचिच्छेद निज-शस्त्र-अस्त्र-वर्षिणी ।
अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुर-ऋषिभिः ॥50॥

मुमोच असुर-देहेषु शस्त्राणि अस्त्राणि च ईश्वरी ।
सः अपि क्रुद्धः धुत-सटः देव्याः वाहन-केशरी ॥51॥

चचार असुर-सैन्येषु वनेषु इव हुताशनः ।
निःश्वासान् मुमुचे यान् च युध्यमाना रणे अम्बिका ॥52॥

ते एव सद्यः सम्भूताः गणाः शत-सहस्रशः ।
युयुधुः ते परशुभिः भिन्दि-पाल-असि-पट्टिशैः ॥53॥

नाशयन्तः असुर-गणान् देवी-शक्ति-उपबृंहिताः ।
अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खान् तथा अपरे ॥54॥

मृदङ्गान् च तथा एव अन्ये तस्मिन् युद्ध-महा-उत्सवे ।
ततः देवी त्रि-शूलेन गदया शक्ति-वृष्टिभिः ॥55॥

खड्ग-आदिभिः च शतशः निजघान महा-असुरान् ।
पातयामास च एव अन्यान् घण्टा-स्वन-विमोहितान् ॥56॥

असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा च अन्यान् अकर्षयत् ।
केचित् द्विधा कृताः तीक्ष्णैः खड्ग-पातैः तथा अपरे ॥57॥

विपोथिताः निपातेन गदया भुवि शेरते ।
वेमुः च केचित् रुधिरम् मुसलेन भृशम् हताः ॥58॥

केचित् निपतिताः भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि ।
निरन्तराः शर-ओघेण कृताः केचित् रण-अजिरे ॥59॥

श्येन-अनुकारिणः प्राणान् मुमुचुः त्रि-दश-अर्दनाः ।
केषाञ्चित् बाहवः छिन्नाः छिन्न-ग्रीवाः तथा अपरे ॥60॥

शिरांसि पेतुः अन्येषाम् अन्ये मध्ये विदारिताः ।
विच्छिन्न-जङ्घाः तु अपरे पेतुः उर्व्याम् महा-असुराः ॥61॥

एक-बाहु-अक्षि-चरणाः केचित् देव्या द्विधा कृताः ।
छिन्ने अपि च अन्ये शिरसि पतिताः पुनः उत्थिताः ॥62॥

कबन्धाः युयुधुः देव्या गृहीत-परम-आयुधाः ।
ननृतुः च अपरे तत्र युद्धे तूर्य-लय-आश्रिताः ॥63॥

कबन्धाः छिन्न-शिरसः खड्ग-शक्ति-ऋष्टि-पाणयः ।
तिष्ठ तिष्ठ इति भाषन्तः देवीम् अन्ये महा-असुराः ॥64॥

पातितैः रथ-नाग-अश्वैः असुरैः च वसुन्धरा ।
अगम्या सा अभवत् तत्र यत्र अभूत् सः महा-रणः ॥65॥

शोणित-ओघाः महा-नद्यः सद्यः तत्र प्रसुस्रुवुः ।
मध्ये च असुर-सैन्यस्य वारण-असुर-वाजिनाम् ॥66॥

क्षणेन तत् महा-सैन्यम् असुराणाम् तथा अम्बिका ।
निन्ये क्षयम् यथा वह्निः तृण-दारु-महा-चयम् ॥67॥

सः च सिंहः महा-नादम् उत्सृजन् धुत-केसरः ।
शरीरेभ्यः अमर-अरीणाम् असून् इव विचिन्वति ॥68॥

देव्याः गणैः च तैः तत्र कृतम् युद्धम् महा-असुरैः ।
यथा एषाम् तुतुषुः देवाः पुष्प-वृष्टिम् उचुः दिवि ॥ॐ॥69॥

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
महिषासुरसैन्यवधो नाम द्वितीयोऽध्यायः॥2॥