॥ श्रीदुर्गासप्तशती - प्रथमोऽध्यायः ॥

देवी माहात्म्यं दुर्गा सप्तशति प्रथमोऽध्यायः

॥ श्रीदुर्गायै नमः ॥
॥ अथ श्रीदुर्गासप्तशती ॥
॥ मधुकैटभवधो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥

अस्य श्री प्रधम चरित्रस्य ब्रह्मा ऋषिः । महाकाली देवता । गायत्री छंदः । नंदा शक्तिः । रक्त दंतिका बीजम् । अग्निस्तत्वम् । ऋग्वेदः स्वरूपम् । श्री महाकाली प्रीत्यर्धे प्रधम चरित्र जपे विनियोगः ।

ध्यानं
खड्गम् चक्रम् गदाम् इषुम् च चापम् परिघान् शूलम् भुशुण्डीम् शिरः ।
शङ्खम् सन्दधतीम् करैः त्रि-नयनाम् सर्व-अङ्ग-भूषा-आवृताम् ॥
याम् हन्तुम् मधु-कैटभौ जलज-भूः तुष्टावत् सुप्ते हरौ ।
नील-अश्म-द्युतिम् आस्य-पाद-दशकाम् सेवे महाकालिकाम् ॥

ॐ नमश्चंडिकायै
ॐ ऐं मार्कंडेय उवाच॥1॥

सावर्णिः सूर्य-तनयः यः मनुः कथ्यते अष्टमः ।
निशामय तत्-उत्पत्तिम् विस्तरात् गदतः मम ॥2॥

महामाया-अनुभावेन यथा मन्वन्तर-अधिपः ।
सः बभूव महाभागः सावर्णिः तनयः रवेः ॥3॥

स्वारोचिषे अन्तरे पूर्वम् चैत्र-वंश-समुद्भवः ।
सुरथः नाम राजा अभूत् समस्ते क्षिति-मण्डले ॥4॥

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रान् इव औरसान् ।
बभूवुः शत्रवः भूपाः कोल-विध्वंसिनः तदा ॥5॥

तस्य तैः अभवत् युद्धम् अति-प्रबल-दण्डिनः ।
न्यूनैः अपि सः तैः युद्धे कोल-विध्वंसिभिः जितः ॥6॥

ततः स्व-पुरम् आयातः निज-देश-अधिपः अभवत् ।
आक्रान्तः सः महाभागः तैः तदा प्रबल-अरिभिः ॥7॥

अमात्यैः बलिभिः दुष्टैः दुर्बलस्य दुरात्मभिः ।
कोशः बलम् च अपहृतम् तत्र अपि स्व-पुरे ततः ॥8॥

ततः मृगया-व्याजेन हृत-स्वाम्यः सः भूपतिः ।
एकाकी हयम् आरुह्य जगाम गहनम् वनम् ॥9॥

सः तत्र आश्रमम् अद्राक्षीत् द्विज-वर्यस्य मेधसः ।
प्रशान्त-श्वापद-आकीर्णम् मुनि-शिष्य-उपशोभितम् ॥10॥

तस्थौ कञ्चित् स कालं च मुनिना तेन सत्कृतः ।
इतश् चेतश् च विचरन् तस्मिन् मुनि-वर-आश्रमे ॥11॥

सः अचिन्तयत् तदा तत्र ममत्व-आकृष्ट-चेतनः ।
मत्-पूर्वैः पालितम् पूर्वम् मया हीनम् पुरम् हि तत् ॥12॥

मत्-भृत्यैः तैः असत्-वृत्तैः धर्मतः पाल्यते न वा ।
न जाने सः प्रधानः मे शूर-हस्ती सदा-मदः ॥13॥

मम वैरि-वशम् यातः कान् भोगान् उपलप्स्यते ।
ये मम् अनुगताः नित्यम् प्रसाद-धन-भोजनैः ॥14॥

अनुवृत्तिम् ध्रुवम् ते अद्य कुर्वन्ति अन्य-मही-भृताम् ।
असम्यक्-व्यय-शीलैः तैः कुर्वद्भिः सततम् व्ययम् ॥15॥

सञ्चितः सः अति-दुःखेन क्षयम् कोशः गमिष्यति ।
एतत् च अन्यत् च सततम् चिन्तयामास पार्थिवः ॥16॥

तत्र विप्र-आश्रम-अभ्याशे वैश्यम् एकम् ददर्श सः ।
स पृष्टः तेन कः त्वं भो हेतुश्च आगमनेऽत्र कः ॥17॥

स शोक इव कस्मात् त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे ।
इति आकरण्य वचः तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् ॥18॥

प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रय-आवनतः नृपम् ॥19॥

वैश्य उवाच॥20॥

समाधिः नाम वैश्यः अहम् उत्पन्नः धनिनाम् कुले ॥21॥

पुत्र-दारैः निरस्तः च धन-लोभात् असाधुभिः ।
विहीनः च धनैः दारैः पुत्रैः आदाय मे धनम् ॥22॥

वनम् अभ्यागतः दुःखी निरस्तः च आप्त-बन्धुभिः ।
सः अहम् न वेद्मि पुत्राणाम् कुशल-अकुशल-आत्मिकाम् ॥23॥

प्रवृत्तिम् स्व-जनानाम् च दाराणाम् च अत्र संस्थितः ।
किम् नु तेषाम् गृहे क्षेमम् अक्षेमम् किम् नु साम्प्रतम् ॥24॥

कथम् ते किम् नु सत्-वृत्ताः दुर्वृत्ताः किम् नु मे सुताः ॥25॥

राजा उवाच ॥26॥

यैः निरस्तः भवान् लुब्धैः पुत्र-दार-आदिभिः धनैः ॥27॥

तेषु किम् भवतः स्नेहम् अनुबध्नाति मानसम् ॥28॥

वैश्यः उवाच ॥29॥

एवम् एतत् यथा प्राह भवान् अस्मत्-गतं वचः ॥30॥

किम् करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरताम् मनः ।
यैः संत्यज्य पितृ-स्नेहम्- धन-लुब्धैः निराकृतः ॥31॥

पति-स्वजन-हार्दम् च हार्दि तेषु एव मे मनः ।
किम् एतत् न अभिजानामि जानन् अपि महा-मते ॥32॥

यत् प्रेम-प्रवणम् चित्तम्-विगुणेषु अपि बन्धुषु ।
तेषाम् कृते मे निःश्वासः दौर्मनस्यम् च जायते ॥33॥

करोमि किम् यत् न मनः- तेषु अप्रीतिषु निष्ठुरम् ॥34॥

मार्कण्डेयः उवाच ॥35॥

ततः तौ सहितौ विप्र तम् मुनिम् समुपस्थितौ ।
समाधिः नाम वैश्यः असौ सः च पार्थिव-सत्तमः ॥36॥

कृत्वा तु तौ यथा-न्यायम् यथा-अर्हम् तेन संविदम् ।
उपविष्टौ कथाः काश्चित् चक्रतुः वैश्य-पार्थिवौ ॥37॥

राजा उवाच ॥38॥

भगवन् त्वाम् अहम् प्रष्टुम् इच्छामि एकम् वदस्व तत् ।
दुःखाय यत् मे मनसः स्व-चित्त-आयत्तताम् विना ॥39॥

ममत्वम् गत-राज्यस्य राज्य-अङ्गेषु अखिलेषु अपि ।
जानतः अपि यथा-अज्ञस्य किम् एतत् मुनि-सत्तम ॥40॥

अयम् च निकृतः पुत्रैः दारैः भृत्यैः तथा उज्झितः ।
स्व-जनैः च संत्यक्तः तेषु हार्दि तथा अपि अति ॥41॥

एवम् एषः तथा अहम् च द्वौ अपि अत्यन्त-दुःखितौ ।
दृष्ट-दोषे अपि विषये ममत्व-आकृष्ट-मानसौ ॥42॥

तत् किम् एतत् महा-भाग यत् मोहः ज्ञानिनोः अपि ।
मम अस्य च भवति एषा विवेक-अन्धस्य मूढता ॥43॥

ऋषिः उवाच ॥44॥

ज्ञानम् अस्ति समस्तस्य जन्तोः विषय-गोचरे ।
विषयः च महा-भाग याति च एवम् पृथक् पृथक् ॥45॥

दिवा-अन्धाः प्राणिनः केचित् रात्रौ अन्धाः तथा अपरे ।
केचित् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनः तुल्य-दृष्टयः ॥46॥

ज्ञानिनः मनुजाः सत्यम् किन्तु ते न हि केवलम् ।
यतः हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृग-आदयः ॥47॥

ज्ञानम् च तत् मनुष्याणाम् यत् तेषाम् मृग-पक्षिणाम् ।
मनुष्याणाम् च यत् तेषाम् तुल्यम् अन्यत् तथा उभयोः ॥48॥

ज्ञाने अपि सति पश्य एतान् पतङ्गान् शाव-चञ्चुषु ।
कण-मोक्षात् ऋतान् मोहात् पीड्यमानान् अपि क्षुधा ॥49॥

मानुषाः मनुज-व्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति ।
लोभात् प्रत्युपकाराय ननु एतान् किम् न पश्यसि ॥50॥

तथापि ममता-आवर्ते मोह-गर्ते निपातिताः ।
महामाया-प्रभावेण संसार-स्थिति-कारिणा ॥51॥

तत् न अत्र विस्मयः कार्यः योग-निद्रा जगत्-पतेः ।
महामाया हरेः च एषा तया सम्मोह्यते जगत् ॥52॥

ज्ञानिनाम् अपि चेतांसि देवी भगवती हि सा ।
बलात् आकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥53॥

तया विसृज्यते विश्वम् जगत् एतत् चर-अचरम् ।
सैषा प्रसन्ना वरदा नृणाम् भवति मुक्तये ॥54॥

सा विद्या परमा मुक्तेः हेतु-भूता सनातनी ।
संसार-बन्ध-हेतुः च सैव सर्व-ईश्वर-ईश्वरी ॥55॥

राजा उवाच ॥56॥

भगवन् का हि सा देवी महामाया इति याम् भवान् ।
ब्रवीति कथम् उत्पन्ना सा कर्म अस्याः च किम् द्विज ॥57॥

यत् प्रभावा च सा देवी यत् स्वरूपा यत् उद्भवा ।
तत् सर्वम् श्रोतुम् इच्छामि त्वतः ब्रह्म-विदाम् वर ॥58॥

ऋषिः उवाच ॥59॥

नित्यैव सा जगत्-मूर्तिः तया सर्वम् इदम् ततम् ।
तथापि तत्-समुत्पत्तिः बहुधा श्रूयताम् मम ॥60॥

देवानाम् कार्य-सिद्धि-अर्थम् आविर्भवति सा यदा ।
उत्पन्ना इति तदा लोके सा नित्या अपि अभिधीयते ॥61॥

योग-निद्राम् यदा विष्णुः जगति एका-अर्णवी-कृते ।
आस्तीर्य शेषम् अभजत् कल्प-अन्ते भगवान् प्रभुः ॥62॥

तदा द्वौ असुरौ घोरौ विख्यातौ मधु-कैटभौ ।
विष्णु-कर्ण-मल-उद्भूतौ हन्तुम् ब्रह्माणम् उद्यतौ ॥63॥

सः नाभि-कमले विष्णोः स्थितः ब्रह्मा प्रजापतिः ।
दृष्ट्वा तौ असुरौ च उग्रौ प्रसुप्तम् च जनार्दनम् ॥64॥

तुष्टाव योग-निद्राम् ताम् एकाग्र-हृदय-स्थितः ।
विबोधन-अर्थाय हरेः हरि-नेत्र-कृत-आलयाम् ॥65॥

विश्व-ईश्वरीम् जगत्-धात्रीम् स्थिति-संहार-कारिणीम् ।
निद्राम् भगवतीम् विष्णोः अतुलाम् तेजसः प्रभुः ॥66॥

ब्रह्मा उवाच ॥67॥

त्वम् स्वाहा त्वम् स्वधा त्वम् हि वषट्-कारः स्वर-आत्मिका ।
सुधा त्वम् अक्षरे नित्ये त्रि-धा मात्रा-आत्मिका स्थिता ॥68॥

अर्ध-मात्रा-स्थिता नित्या या अन्-उच्चार्या विशेषतः ।
त्वम् एव सन्ध्या सावित्री त्वम् देवि जननी परा ॥69॥

त्वया एतत् धार्यते विश्वम् त्वया एतत् सृज्यते जगत् ।
त्वया एतत् पाल्यते देवि त्वम् अन्ते च सर्वदा ॥70॥

विसृष्टौ सृष्टि-रूपा त्वम्- स्थिति-रूपा च पालने ।
तथा संहृति-रूपा अन्ते जगतः अस्य जगत्-मये ॥71॥

महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः ।
महामोहा च भवती महादेवी महासुरी ॥72॥

प्रकृतिः त्वम् च सर्वस्य गुण-त्रय-विभाविनी ।
काल-रात्रिः महा-रात्रिः मोह-रात्रिः च दारुणा ॥73॥

त्वम् श्रीः त्वम् ईश्वरी त्वम् ह्रीः त्वम् बुद्धिः बोध-लक्षणा ।
लज्जा पुष्टि तथा तुष्टिः त्वम् शान्तिः क्षान्तिः एव च ॥74॥

खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा ।
शङ्खिनी चापिनी बाण भुशुण्डी-परिघ-आयुधा ॥75॥

सौम्या सौम्य-तरा अशेष सौम्येभ्यः त्वम् अति-सुन्दरी ।
परा अपराणाम् परमा त्वम् एव परम-ईश्वरी ॥76॥

यत् च किञ्चित् क्वचित् वस्तु सत् असत् वा अखिल-आत्मिके ।
तस्य सर्वस्य या शक्तिः सा त्वम् किम् स्तूयसे तदा ॥77॥

यया त्वया जगत्-स्रष्टा जगत् पाति अत्ति यः जगत् ।
सः अपि निद्रा-वशम् नीतः कः त्वाम् स्तोतुम् इह ईश्वरः ॥78॥

विष्णुः शरीर-ग्रहणम् अहम् ईशानः एव च ।
कारिताः ते यतः अतः त्वाम् कः स्तोतुम् शक्तिमान् भवेत् ॥79॥

सा त्वम् इत्थम् प्रभावैः स्वैः उदारैः देवि संस्तुता ।
मोहय एतौ दुराधर्षौ असुरौ मधु-कैटभौ ॥80॥

प्रबोधम् च जगत्-स्वामी नीयताम् अच्युतः लघु ।
बोधः च क्रियताम् अस्य हन्तुम् एतौ महा-असुरौ ॥81॥

ऋषिः उवाच ॥82॥

एवम् स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा ।
विष्णोः प्रबोधन-अर्थाय निहन्तुम् मधु-कैटभौ ॥83॥

नेत्र-आस्य-नासिका-बाहु हृदय-एभ्यः तथा उरसः ।
निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणः अव्यक्त-जन्मनः ॥84॥

उत्तस्थौ च जगत्-नाथः तया मुक्तः जनार्दनः ।
एक-अर्णवे अहि-शयनात् ततः सः ददृशे च तौ ॥85॥

मधु-कैटभौ दुरात्मानौ अति-वीर्य-पराक्रमौ ।
क्रोध-रक्त-ईक्षणौ हन्तुम् ब्रह्माणम् जनित-उद्यमौ ॥86॥

समुत्थाय ततः ताभ्याम् युयुधे भगवान् हरिः ।
पञ्च-वर्ष-सहस्राणि बाहु-प्रहरणः विभुः ॥87॥

तौ अपि अति-बल-उन्मत्तौ महामाया-विमोहितौ ।
उक्तवन्तौ वरः अस्मत्तः व्रियताम् इति केशवम् ॥88॥

श्री-भगवान् उवाच ॥89॥

भवेताम् अद्य मे तुष्टौ मम वध्यौ उभौ अपि ।
किम् अन्येन वरेण अत्र एतावत् हि वृतम् मम ॥90॥

ऋषिः उवाच ॥91॥

वञ्चिताभ्याम् इति तदा सर्वम् आपः-मयम् जगत् ।
विलोक्य ताभ्याम् गदितः भगवान् कमल-ईक्षणः ॥92॥

आवाम् जहि न यत्र ऊर्वी सलिलेन परिप्लुता ।
तथेति उक्त्वा भगवता शङ्ख-चक्र-गदा-भृता ॥93॥

कृत्वा चक्रेण वै छिन्ने जघने शिरसी तयोः ।
एवम् एषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम् ॥94॥

प्रभावम् अस्याः देव्याः तु भूयः शृणु वदामि ते ।
ऐं ॐ ॥95॥

इति श्री-मार्कण्डेय-पुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवी-माहात्म्ये मधु-कैटभ-वधः नाम प्रथमः अध्यायः ॥1॥...