।।श्रीमद्भगवद्गीता त्रयोदशोऽध्यायः ।।

अथ त्रयोदशोऽध्यायः

(क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः)


श्रीभगवानुवाच:
इदम् - शरीरम् - कौन्तेय - क्षेत्रम् - इति - अभिधीयते ।
एतत् - यः - वेत्ति - तम् - प्राहुः - क्षेत्रज्ञः - इति - तत् - विदः ॥ 1 ॥

क्षेत्रज्ञम् - च - अपि - माम् - विद्धि - सर्व - क्षेत्रेषु - भारत ।
क्षेत्र - क्षेत्रज्ञयोः - ज्ञानम् - यत् - तत् - ज्ञानम् - मतम् - मम ॥ 2 ॥

तत् - क्षेत्रम् - यत् - च - यादृक् - च - यत् - विकारि - यतः - च - यत् ।
सः - च - यः - यत् - प्रभावः - च - तत् - समासेन - मे - शृणु ॥ 3 ॥

ऋषिभिः - बहुधा - गीतम् - छन्दोभिः - विविधैः - पृथक् ।
ब्रह्मसूत्र - पदैः - च - एव - हेतुमद्भिः - विनिश्चितैः ॥ 4 ॥

महाभूतानि - अहंकारः - बुद्धिः - अव्यक्तम् - एव - च ।
इन्द्रियाणि - दश - एकम् - च - पञ्च - च - इन्द्रिय - गोचराः ॥ 5 ॥

इच्छा - द्वेषः - सुखम् - दुःखम् - संघातः - चेतना - धृतिः ।
एतत् - क्षेत्रम् - समासेन - स - विकारम् - उदाहृतम् ॥ 6 ॥

अमानित्वम् - अदम्भित्वम् - अहिंसा - क्षान्तिः - आर्जवम् ।
आचार्य - उपासनम् - शौचम् - स्थैर्यम् - आत्म - विनिग्रहः ॥ 7 ॥

इन्द्रिय - अर्थेषु - वैराग्यम् - अनहंकारः - एव - च ।
जन्म - मृत्यु - जरा - व्याधि - दुःख - दोष - अनुदर्शनम् ॥ 8 ॥

असक्तिः - अनभिष्वङ्गः - पुत्र - दार - गृह - आदिषु ।
नित्यम् - च - सम - चित्तत्वम् - इष्ट - अनिष्ट - उपपत्तिषु ॥ 9 ॥

मयि - च - अनन्य - योगेन - भक्ति - अव्यभिचारिणी ।
विविक्त - देश - सेवित्वम् - अरतिः - जन - संसदि ॥ 10 ॥

अध्यात्म - ज्ञान - नित्यत्वम् - तत्त्व - ज्ञान - अर्थ - दर्शनम् ।
एतत् - ज्ञानम् - इति - प्रोक्तम् - अज्ञानम् - यत् - अतः - अन्यथा ॥ 11 ॥

ज्ञेयम् - यत् - तत् - प्रवक्ष्यामि - यत् - ज्ञात्वा - अमृतम् - अश्नुते ।
अनादि - मत् - परम् - ब्रह्म - न - सत् - तत् - न - असत् - उच्यते ॥ 12 ॥

सर्वतः - पाणि - पादम् - तत् - सर्वतः - अक्षि - शिरः - मुखम् ।
सर्वतः - श्रुतिमत् - लोके - सर्वम् - आवृत्य - तिष्ठति ॥ 13 ॥

सर्व - इन्द्रिय - गुण - आभासम् - सर्व - इन्द्रिय - विवर्जितम् ।
असक्तम् - सर्व - भृत् - च - एव - निर्गुणम् - गुण - भोक्तृ - च ॥ 14 ॥

बहिः - अन्तः - च - भूतानाम् - अचरम् - चरम् - एव - च ।
सूक्ष्मत्वात् - तत् - अविज्ञेयम् - दूरस्थम् - च - अन्तिके - च - तत् ॥ 15 ॥

अविभक्तम् - च - भूतेषु - विभक्तम् - इव - च - स्थितम् ।
भूत - भर्तृ - च - तत् - ज्ञेयम् - ग्रसिष्णु - प्रभविष्णु - च ॥ 16 ॥

ज्योतिषाम् - अपि - तत् - ज्योतिः - तमसः - परम् - उच्यते ।
ज्ञानम् - ज्ञेयम् - ज्ञान - गम्यम् - हृदि - सर्वस्य - विष्ठितम् ॥ 17 ॥

इति - क्षेत्रम् - तथा - ज्ञानम् - ज्ञेयम् - च - उक्तम् - समासतः ।
मत् - भक्तः - एतत् - विज्ञाय - मत् - भावाय - उपपद्यते ॥ 18 ॥

प्रकृतिम् - पुरुषम् - च - एव - विद्धि - अनादि - उभौ - अपि ।
विकारान् - च - गुणान् - च - एव - विद्धि - प्रकृति - सम्भवान् ॥ 19 ॥

कार्य - कारण - कर्तृत्वे - हेतुः - प्रकृतिः - उच्यते ।
पुरुषः - सुख - दुःखानाम् - भोक्तृत्वे - हेतुः - उच्यते ॥ 20 ॥

पुरुषः - प्रकृति - स्थः - हि - भुङ्क्ते - प्रकृति - जान् - गुणान् ।
कारणम् - गुण - संगः - अस्य - सत् - असत् - योनि - जन्मसु ॥ 21 ॥

उपद्रष्टा - अनुमन्ता - च - भर्ता - भोक्ता - महेश्वरः ।
परमात्मा - इति - च - अपि - उक्तः - देहे - अस्मिन् - पुरुषः - परः ॥ 22 ॥

यः - एवम् - वेत्ति - पुरुषम् - प्रकृतिम् - च - गुणैः - सह ।
सर्वथा - वर्तमानः - अपि - न - सः - भूयः - अभिजायते ॥ 23 ॥

ध्यानेन - आत्मनि - पश्यन्ति - केचित् - आत्मानम् - आत्मना ।
अन्ये - सांख्येन - योगेन - कर्म - योगेन - च - अपरे ॥ 24 ॥

अन्ये - तु - एवम् - अजानन्तः - श्रुत्वा - अन्येभ्यः - उपासते ।
ते - अपि - च - अति - तरन्ति - एव - मृत्युम् - श्रुति - परायणाः ॥ 25 ॥

यावत् - संजायते - किञ्चित् - सत्त्वम् - स्थावर - जङ्गमम् ।
क्षेत्र - क्षेत्रज्ञ - संयोगात् - तत् - विद्धि - भरतर्षभ ॥ 26 ॥

समम् - सर्वेषु - भूतेषु - तिष्ठन्तम् - परमेश्वरम् ।
विनश्यत्सु - अविनश्यन्तम् - यः - पश्यति - सः - पश्यति ॥ 27 ॥

समम् - पश्यन् - हि - सर्वत्र - समवस्थितम् - ईश्वरम् ।
न - हिनस्ति - आत्मना - आत्मानम् - ततः - याति - पराम् - गतिम् ॥ 28 ॥

प्रकृत्या - एव - च - कर्माणि - क्रियमाणानि - सर्वशः ।
यः - पश्यति - तथा - आत्मानम् - अकर्तारम् - सः - पश्यति ॥ 29 ॥

यदा - भूत - पृथक् - भावम् - एक - स्थम् - अनुपश्यति ।
ततः - एव - च - विस्तारम् - ब्रह्म - सम्पद्यते - तदा ॥ 30 ॥

अनादित्वात् - निर्गुणत्वात् - परमात्मा - अयम् - अव्ययः ।
शरीर - स्थः - अपि - कौन्तेय - न - करोति - न - लिप्यते ॥ 31 ॥

यथा - सर्व - गतम् - सौक्ष्म्यात् - आकाशम् - न - उपलिप्यते ।
सर्वत्र - अवस्थितः - देहे - तथा - आत्मा - न - उपलिप्यते ॥ 32 ॥

यथा - प्रकाशयति - एकः - कृत्स्नम् - लोकम् - इमम् - रविः ।
क्षेत्रम् - क्षेत्री - तथा - कृत्स्नम् - प्रकाशयति - भारत ॥ 33 ॥

क्षेत्र - क्षेत्रज्ञयोः - एवम् - अन्तरम् - ज्ञान - चक्षुषा ।
भूत - प्रकृति - मोक्षम् - च - ये - विदुः - यान्ति - ते - परम् ॥ 34 ॥

ॐ - तत् - सत् - इति - श्रीमद् - भगवद् - गीतासु - उपनिषत्सु - ब्रह्म - विद्यायाम् - योग - शास्त्रे - श्री - कृष्ण - अर्जुन - संवादे ।
क्षेत्र - क्षेत्रज्ञ - विभाग - योगः - नाम - त्रयोदशः - अध्यायः ॥ 13 ॥...