।।श्रीमद्भगवद्गीता एकादशोऽध्यायः।।

।।अथ एकादशोऽध्यायः ।।

(विश्वरूपदर्शनयोगः)
।।श्रीमद्भगवद्गीता एकादशोऽध्यायः।।

अर्जुन उवाच:
मद् - अनुग्रहाय - परमम् - गुह्यम् - अध्यात्म - संज्ञितम् ।
यत् - त्वया - उक्तम् - वचः - तेन - मोहः - अयम् - विगतः - मम ॥ 1 ॥

भव - अप्ययौ - हि - भूतानाम् - श्रुतौ - विस्तरशः - मया ।
त्वत्तः - कमल - पत्र - अक्ष - माहात्म्यम् - अपि - च - अव्ययम् ॥ 2 ॥

एवम् - एतत् - यथा - अत्थ - त्वम् - आत्मानम् - परम - ईश्वर ।
द्रष्टुम् - इच्छामि - ते - रूपम् - ऐश्वरम् - पुरुषोत्तम ॥ 3 ॥

मन्यसे - यदि - तत् - शक्यम् - मया - द्रष्टुम् - इति - प्रभो ।
योगेश्वर - ततः - मे - त्वम् - दर्शय - आत्मानम् - अव्ययम् ॥ 4 ॥

श्रीभगवानुवाच
पश्य - मे - पार्थ - रूपाणि - शतशः - अथ - सहस्रशः ।
नाना - विधानि - दिव्यानि - नाना - वर्ण - आकृतीनि - च ॥ 5 ॥

पश्य - आदित्यान् - वसून् - रुद्रान् - अश्विनौ - मरुतः - तथा ।
बहूनि - अदृष्ट - पूर्वाणि - पश्य - आश्चर्याणि - भारत ॥ 6 ॥

इह - एकस्थम् - जगत् - कृत्स्नम् - पश्य - अद्य - सचराचरम् ।
मम - देहे - गुडाकेश - यत् - च - अन्यत् - द्रष्टुम् - इच्छसि ॥ 7 ॥

न - तु - माम् - शक्यसे - द्रष्टुम् - अनेन - एव - स्व - चक्षुषा ।
दिव्यम् - ददामि - ते - चक्षुः - पश्य - मे - योगम् - ऐश्वरम् ॥ 8 ॥

संजय उवाच
एवम् - उक्त्वा - ततः - राजन् - महा - योगेश्वरः - हरिः ।
दर्शयामास - पार्थाय - परमम् - रूपम् - ऐश्वरम् ॥ 9 ॥

अनेक - वक्त्र - नयनम् - अनेक - अद्भुत - दर्शनम् ।
अनेक - दिव्य - आभरणम् - दिव्य - अनेक - उद्यत - आयुधम् ॥ 10 ॥

दिव्य - माल्य - अम्बर - धरम् - दिव्य - गन्ध - अनुलेपनम् ।
सर्व - आश्चर्य - मयम् - देवम् - अनन्तम् - विश्वतो - मुखम् ॥ 11 ॥

दिवि - सूर्य - सहस्रस्य - भवेत् - युगपत् - उत्थिता ।
यदि - भाः - सदृशी - सा - स्यात् - भासः - तस्य - महात्मनः ॥ 12 ॥

तत्र - एकस्थम् - जगत् - कृत्स्नम् - प्रविभक्तम् - अनेकधा ।
अपश्यत् - देव - देवस्य - शरीरे - पाण्डवः - तदा ॥ 13 ॥

ततः - सः - विस्मय - आविष्टः - हृष्ट - रोमाः - धनंजयः ।
प्रणम्य - शिरसा - देवं - कृत - अञ्जलिः - अभाषत ॥ 14 ॥

अर्जुन उवाच
पश्यामि - देवान् - तव - देव - देहे - सर्वान् - तथा - भूत - विशेष - संघान् ।
ब्रह्माणम् - ईशम् - कमल - आसन - स्थम् - ऋषीन् - च - सर्वान् - उरगान् - च - दिव्यान् ॥ 15 ॥

अनेक - बाहु - उदर - वक्त्र - नेत्रम् - पश्यामि - त्वाम् - सर्वतः - अनन्त - रूपम् ।
न - अन्तम् - न - मध्यम् - न - पुनः - तव - आदिम् - पश्यामि - विश्व - ईश्वर - विश्व - रूप ॥ 16 ॥

किरीटिनम् - गदिनम् - चक्रिणम् - च - तेजः - राशिम् - सर्वतः - दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि - त्वाम् - दुर्निरीक्ष्यम् - समन्तात् - दीप्त - अनल - अर्क - द्युतिम् - अप्रमेयम् ॥ 17 ॥

त्वम् - अक्षरम् - परमम् - वेदितव्यम् - त्वम् - अस्य - विश्वस्य - परम् - निधानम् ।
त्वम् - अव्ययः - शाश्वत - धर्म - गोप्ता - सनातनः - त्वम् - पुरुषः - मतः - मे ॥ 18 ॥

अनादि - मध्य - अन्तम् - अनन्त - वीर्यम् - अनन्त - बाहुम् - शशि - सूर्य - नेत्रम् ।
पश्यामि - त्वाम् - दीप्त - हुताश - वक्त्रम् - स्व - तेजसा - विश्वम् - इदम् - तपन्तम् ॥ 19 ॥

द्यावा - पृथिव्योः - इदम् - अन्तरम् - हि - व्याप्तम् - त्वया - एकेन - दिशः - च - सर्वाः ।
दृष्ट्वा - अद्भुतम् - रूपम् - उग्रम् - तव - इदम् - लोक - त्रयम् - प्रव्यथितम् - महात्मन् ॥ 20 ॥

अमी - हि - त्वाम् - सुर - संघाः - विशन्ति - केचित् - भीताः - प्राञ्जलयः - गृणन्ति ।
स्वस्ति - इति - उक्त्वा - महर्षि - सिद्ध - संघाः - स्तुवन्ति - त्वाम् - स्तुतिभिः - पुष्कलाभिः ॥ 21 ॥

रुद्र - आदित्याः - वसवः - ये - च - साध्याः - विश्वे - अश्विनौ - मरुतः - च - उष्मपाः - च ।
गन्धर्व - यक्ष - असुर - सिद्ध - संघाः - वीक्षन्ते - त्वाम् - विस्मिताः - च - एव - सर्वे ॥ 22 ॥

रूपम् - महत् - ते - बहु - वक्त्र - नेत्रम् - महा - बाहो - बहु - बाहु - ऊरु - पादम् ।
बहु - उदरम् - बहु - दंष्ट्र - करालम् - दृष्ट्वा - लोकाः - प्रव्यथिताः - तथा - अहम् ॥ 23 ॥

नभः - स्पृशम् - दीप्तम् - अनेक - वर्णम् - व्यात्त - आननम् - दीप्त - विशाल - नेत्रम् ।
दृष्ट्वा - हि - त्वाम् - प्रव्यथित - अन्तर - आत्मा - धृतिम् - न - विन्दामि - शमम् - च - विष्णो ॥ 24 ॥

दंष्ट्रा - करालानि - च - ते - मुखानि - दृष्ट्वा - एव - काल - अनल - संनिभानि ।
दिशः - न - जाने - न - लभे - च - शर्म - प्रसीद - देवेश - जगत् - निवास ॥ 25 ॥

अमी - च - त्वाम् - धृतराष्ट्रस्य - पुत्राः - सर्वे - सह - एव - अवनि - पाल - संघैः ।
भीष्मः - द्रोणः - सूत - पुत्रः - तथा - असौ - सह - अस्मदीयैः - अपि - योध - मुख्यैः ॥ 26 ॥

वक्त्राणि - ते - त्वरमाणाः - विशन्ति - दंष्ट्रा - करालानि - भयानकानि ।
केचित् - विलग्नाः - दशन - अन्तरेषु - संदृश्यन्ते - चूर्णितैः - उत्तम - अङ्गैः ॥ 27 ॥

यथा - नदीनाम् - बहवः - अम्बु - वेगाः - समुद्रम् - एव - अभिमुखाः - द्रवन्ति ।
तथा - तव - अमी - नर - लोक - वीराः - विशन्ति - वक्त्राणि - अभिविज्वलन्ति ॥ 28 ॥

यथा - प्रदीप्तम् - ज्वलनम् - पतङ्गाः - विशन्ति - नाशाय - समृद्ध - वेगाः ।
तथा - एव - नाशाय - विशन्ति - लोकाः - तव - अपि - वक्त्राणि - समृद्ध - वेगाः ॥ 29 ॥

लेलिह्यसे - ग्रसमानः - समन्तात् - लोकान् - समग्रान् - वदनैः - ज्वलद्भिः ।
तेजोभिः - आपूर्य - जगत् - समग्रम् - भासः - तव - उग्राः - प्रतपन्ति - विष्णो ॥ 30 ॥

अर्जुन उवाच:
आख्याहि - मे - कः - भवान् - उग्र - रूपः - नमः - अस्तु - ते - देव - वर - प्रसीद ।
विज्ञातुम् - इच्छामि - भवन्तम् - आद्यम् - न - हि - प्रजानामि - तव - प्रवृत्तिम् ॥ 31 ॥

श्रीभगवानुवाच:
कालः - अस्मि - लोक - क्षय - कृत् - प्रवृद्धः - लोकान् - समाहर्तुम् - इह - प्रवृत्तः ।
ऋते - अपि - त्वाम् - न - भविष्यन्ति - सर्वे - ये - अवस्थिताः - प्रत्यनीकेषु - योधाः ॥ 32 ॥

तस्मात् - त्वम् - उत्तिष्ठ - यशः - लभस्व - जित्वा - शत्रून् - भुङ्क्ष्व - राज्यं - समृद्धम् ।
मया - एव - एते - निहताः - पूर्वम् - एव - निमित्त - मात्रम् - भव - सव्यसाचिन् ॥ 33 ॥

द्रोणम् - च - भीष्मम् - च - जयद्रथम् - च - कर्णम् - तथा - अन्यान् - अपि - योध - वीरान् ।
मया - हतान् - त्वम् - जहि - मा - व्यथिष्ठाः - युध्यस्व - जेतासि - रणे - सपत्नान् ॥ 34 ॥

संजय उवाच:
एतत् - श्रुत्वा - वचनम् - केशवस्य - कृत - अञ्जलिः - वेपमानः - किरीटी ।
नमस्कृत्वा - भूयः - एव - आह - कृष्णम् - स - गद्गदम् - भीत - भीतः - प्रणम्य ॥ 35 ॥

अर्जुन उवाच
स्थाने - हृषीकेश - तव - प्रकीर्त्या - जगत् - प्रहृष्यति - अनुरज्यते - च ।
रक्षांसि - भीतानि - दिशः - द्रवन्ति - सर्वे - नमस्यन्ति - च - सिद्ध - संघाः ॥ 36 ॥

कस्मात् - च - ते - न - नमेरन् - महात्मन् - गरीयसे - ब्रह्मणः - अपि - आदि - कर्त्रे ।
अनन्त - देवेश - जगत् - निवास - त्वम् - अक्षरम् - सत् - असत् - तत् - परम् - यत् ॥ 37 ॥

त्वम् - आदि - देवः - पुरुषः - पुराणः - त्वम् - अस्य - विश्वस्य - परम् - निधानम् ।
वेत्ता - असि - वेद्यम् - च - परम् - च - धाम - त्वया - ततम् - विश्वम् - अनन्त - रूप ॥ 38 ॥

वायुः - यमः - अग्निः - वरुणः - शशाङ्कः - प्रजापतिः - त्वम् - प्रपितामहः - च ।
नमः - नमः - ते - अस्तु - सहस्र - कृत्वः - पुनः - च - भूयः - अपि - नमः - नमः - ते ॥ 39 ॥

नमः - पुरस्तात् - अथ - पृष्ठतः - ते - नमः - अस्तु - ते - सर्वतः - एव - सर्व ।
अनन्त - वीर्य - अमित - विक्रमः - त्वम् - सर्वम् - समाप्नोषि - ततः - असि - सर्वः ॥ 40 ॥

अर्जुन उवाच:
सखे - इति - मत्वा - प्रसभम् - यत् - उक्तम् - हे - कृष्ण - हे - यादव - हे - सखे - इति ।
अजानता - महिमानम् - तव - इदम् - मया - प्रमादात् - प्रणयेन - वा - अपि ॥ 41 ॥

यत् - च - अवहास - अर्थम् - असत् - कृतः - असि - विहार - शय्या - आसन - भोजनेषु ।
एकः - अथवा - अपि - अच्युत - तत् - समक्षम् - तत् - क्षामये - त्वाम् - अहम् - अप्रमेयम् ॥ 42 ॥

पिता - असि - लोकस्य - चर - अचरस्य - त्वम् - अस्य - पूज्यः - च - गुरु - गरीयान् ।
न - त्वत् - समः - अस्ति - अभ्यधिकः - कुतः - अन्यः - लोक - त्रये - अपि - अप्रतिम - प्रभाव ॥ 43 ॥

तस्मात् - प्रणम्य - प्रणिधाय - कायम् - प्रसादये - त्वाम् - अहम् - ईशम् - ईड्यम् ।
पितेव - पुत्रस्य - सखेव - सख्युः - प्रियः - प्रियायाः - अर्हसि - देव - सोढुम् ॥ 44 ॥

अदृष्ट - पूर्वम् - हृषितः - अस्मि - दृष्ट्वा - भयेन - च - प्रव्यथितम् - मनः - मे ।
तत् - एव - मे - दर्शय - देव - रूपम् - प्रसीद - देवेश - जगत् - निवास ॥ 45 ॥

किरीटिनम् - गदिनम् - चक्र - हस्तम् - इच्छामि - त्वाम् - द्रष्टुम् - अहम् - तथैव ।
तेन - एव - रूपेण - चतुर्भुजेन - सहस्र - बाहो - भव - विश्व - मूर्ते ॥ 46 ॥

श्रीभगवानुवाच
मया - प्रसन्नेन - तव - अर्जुन - इदम् - रूपम् - परम् - दर्शितम् - आत्म - योगात् ।
तेजः - मयम् - विश्वम् - अनन्तम् - आद्यम् - यत् - मे - त्वत् - अन्येन - न - दृष्ट - पूर्वम् ॥ 47 ॥

न - वेद - यज्ञ - अध्ययनैः - न - दानैः - न - च - क्रियाभिः - न - तपोभिः - उग्रैः ।
एवं - रूपः - शक्यः - अहम् - नृ - लोके - द्रष्टुम् - त्वत् - अन्येन - कुरु - प्रवीर ॥ 48 ॥

मा - ते - व्यथा - मा - च - विमूढ - भावः - दृष्ट्वा - रूपम् - घोरम् - इदम् - मम - इदम् ।
व्यपेत - भीः - प्रीत - मनाः - पुनः - त्वम् - तत् - एव - मे - रूपम् - इदम् - प्रपश्य ॥ 49 ॥

संजय उवाच:
इति - अर्जुनम् - वासुदेवः - तथोक्त्वा - स्वकम् - रूपम् - दर्शयामास - भूयः ।
आश्वासयामास - च - भीतम् - एनम् - भूत्वा - पुनः - सौम्य - वपुः - महात्मा ॥ 50 ॥

अर्जुन उवाच:
दृष्ट्वा - इदम् - मानुषम् - रूपम् - तव - सौम्यम् - जनार्दन ।
इदानीम् - अस्मि - संवृत्तः - सचेताः - प्रकृतिम् - गतः ॥ 51 ॥

श्रीभगवानुवाच:
सुदुर्दर्शम् - इदम् - रूपम् - दृष्टवान् - असि - यत् - मम ।
देवाः - अपि - अस्य - रूपस्य - नित्यम् - दर्शन - काङ्क्षिणः ॥ 52 ॥

न - अहम् - वेदैः - न - तपसा - न - दानेन - न - च - इज्यया ।
शक्यः - एवं - विधः - द्रष्टुम् - दृष्टवान् - असि - माम् - यथा ॥ 53 ॥

भक्त्या - त्व् - अनन्यया - शक्यः - अहम् - एवम् - विधः - अर्जुन ।
ज्ञातुम् - द्रष्टुम् - च - तत्त्वेन - प्रवेष्टुम् - च - परन्तप ॥ 54 ॥

मत् - कर्म - कृत् - मत् - परम् - मत् - भक्तः - संग - वर्जितः ।
निर्वैरः - सर्व - भूतेषु - यः - सः - माम् - एति - पाण्डव ॥ 55 ॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

विश्वरूपदर्शनयोगो नामैकादशोऽध्यायः ॥11 ॥...