।।श्रीमद्भगवद्गीता प्रथमोऽध्यायः।।

📖 अध्याय 1
।।श्रीमद्भगवद्गीता प्रथमोऽध्यायः।।

अर्जुनविषादयोगः

(1)
धृतराष्ट्र उवाच:
धर्म-क्षेत्रे कुरु-क्षेत्रे समवेताः युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत संजय

(2)
संजय उवाच:
दृष्ट्वा तु पाण्डव-अनीकम् व्यूढम् दुर्योधनः तदा
आचार्यम् उपसंगम्य राजा वचनम् अब्रवीत्

(3)
पश्य एताम् पाण्डु-पुत्राणाम् आचार्य महतीम् चमूम्
व्यूढाम् द्रुपद-पुत्रेण तव शिष्येण धीमता

(4)
अत्र शूराः महा-इष्वासाः भीम-अर्जुन-समाः युधि
युयुधानः विराटः च द्रुपदः च महा-रथः

(5)
धृष्टकेतुः चेकितानः काशि-राजः च वीर्यवान्
पुरुजित् कुन्ति-भोजः च शैब्यः च नर-पुङ्गवः

(6)
युधामन्युः च विक्रान्तः उत्तमौजाः च वीर्यवान्
सौभद्रः द्रौपदेयाः च सर्वे एव महा-रथाः

(7)
अस्माकम् तु विशिष्टाः ये तान् निबोध द्विज-उत्तम
नायकाः मम सैन्यस्य संज्ञा-अर्थम् तान् ब्रवीमि ते

(8)
भवान् भीष्मः च कर्णः च कृपः च समितिम्-जयः
अश्वत्थामा विकर्णः च सौमदत्तिः तथा एव च

(9)
अन्ये च बहवः शूराः मत्-अर्थे त्यक्त-जीविताः
नाना-शस्त्र-प्रहरणाः सर्वे युद्ध-विशारदाः

(10)
अपर्याप्तम् तत् अस्माकम् बलम् भीष्म-अभि-रक्षितम्
पर्याप्तम् तु इदम् एतेषाम् बलम् भीम-अभि-रक्षितम्

(11)
अयनेषु च सर्वेषु यथा-भागम् अवस्थिताः
भीष्मम् एव अभि-रक्षन्तु भवन्तः सर्वे एव हि

(12)
तस्य संजनयन् हर्षम् कुरु-वृद्धः पितामहः
सिंह-नादम् विनद्य उच्चैः शंखम् दध्मौ प्रतापवान्

(13)
ततः शंखाः च भेर्यः च पणव-आनक-गोमुखाः
सहसा एव अभ्यहन्यन्त सः शब्दः तुमुलः अभवत्

(14)
ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ
माधवः पाण्डवः च एव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः

(15)
पाञ्चजन्यम् हृषीकेशः देवदत्तम् धनंजयः
पौण्ड्रम् दध्मौ महा-शंखम् भीम-कर्मा वृकोदरः

(16)
अनन्त-विजयम् राजा कुन्ती-पुत्रः युधिष्ठिरः
नकुलः सहदेवः च सुघोष-मणि-पुष्पकौ

(17)
काश्यः च परम-इष्वासः शिखण्डी च महा-रथः
धृष्टद्युम्नः विराटः च सात्यकिः च अपराजितः

(18)
द्रुपदः द्रौपदेयाः च सर्वशः पृथिवी-पते
सौभद्रः च महा-बाहुः शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक्

(19)
सः घोषः धार्तराष्ट्राणाम् हृदयानि व्यदारयत्
नभः च पृथिवीम् च एव तुमुलः व्यनुनादयन्

(20)
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपि-ध्वजः
प्रवृत्ते शस्त्र-सम्पाते धनुः उद्यम्य पाण्डवः

(21)
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते।
अर्जुन उवाच:
सेनयोः उभयोः मध्ये रथम् स्थापय मे अच्युत

(22)
यावत् एतान् निरीक्षे अहम् योद्धु-कामान् अवस्थितान्
कैः मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रण-समुद्यमे

(23)
योत्स्यमानान् अवेक्षे अहम् ये एते अत्र समागताः
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः युद्धे प्रिय-चिकीर्षवः

(24)
संजय उवाच:
एवम् उक्तः हृषीकेशः गुडाकेशेन भारत
सेनयोः उभयोः मध्ये स्थापयित्वा रथ-उत्तमम्

(25)
भीष्म-द्रोण-प्रमुखतः सर्वेषाम् च मही-क्षिताम्
उवाच पार्थ पश्य एतान् समवेतान् कुरून् इति

(26)
तत्र अपश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान्
आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा

(27)
श्वशुरान् सुहृदः च एव सेनयोः उभयोः अपि
तान् समीक्ष्य सः कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्

(28)
दृष्ट्वा इमम् स्वजनम् कृष्ण युयुत्सुम् समुपस्थितम्

(29)
सीदन्ति मम गात्राणि मुखम् च परिशुष्यति
वेपथुः च शरीरे मे रोम-हर्षः च जायते

(30)
गाण्डीवम् स्रंसते हस्तात् त्वक् च एव परिदह्यते
न च शक्नोमि अवस्थातुम् भ्रमति इव च मे मनः

(31)
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव
न च श्रेयः अनुपश्यामि हत्वा स्वजनम् आहवे

(32)
न कांक्षे विजयम् कृष्ण न च राज्यम् सुखानि च
किम् नः राज्येन गोविन्द किम् भोगैः जीवितेन वा

(33)
येषाम् अर्थे कांक्षितम् नः राज्यम् भोगाः सुखानि च
ते इमे अवस्थिताः युद्धे प्राणान् त्यक्त्वा धनानि च

(34)
आचार्याः पितरः पुत्राः तथा एव च पितामहाः
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनः तथा

(35)
एतान् न हन्तुम् इच्छामि घ्नतः अपि मधुसूदन
अपि त्रैलोक्य-राज्यस्य हेतोः किम् नु मही-कृते

(36)
निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्यात् जनार्दन
पापम् एव आश्रयेत् अस्मान् हत्वा एतान् आततायिनः

(37)
तस्मात् न अर्हाः वयम् हन्तुम् धार्तराष्ट्रान् स्व-बान्धवान्
स्वजनम् हि कथम् हत्वा सुखिनः स्याम माधव

(38)
यदि अपि एते न पश्यन्ति लोभ-उपहत-चेतसः
कुल-क्षय-कृतम् दोषम् मित्र-द्रोहे च पातकम्

(39)
कथम् न ज्ञेयम् अस्माभिः पापात् अस्मात् निवर्तितुम्
कुल-क्षय-कृतम् दोषम् प्रपश्यद्भिः जनार्दन

(40)
कुल-क्षये प्रणश्यन्ति कुल-धर्माः सनातनाः
धर्मे नष्टे कुलम् कृत्स्नम् अधर्मः अभिभवति उत

(41)
अधर्म-अभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुल-स्त्रियः
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्ण-सङ्करः

(42)
सङ्करः नरकाय एव कुल-घ्नानाम् कुलस्य च
पतन्ति पितरः हि एषाम् लुप्त-पिण्ड-उदक-क्रियाः

(43)
दोषैः एतैः कुल-घ्नानाम् वर्ण-सङ्कर-कारकैः
उत्साद्यन्ते जाति-धर्माः कुल-धर्माः च शाश्वता:

(44)
उत्सन्न-कुल-धर्माणाम् मनुष्याणाम् जनार्दन
नरके अनियतं वासः भवति इति अनुशुश्रुम

(45)
अहो बत महत् पापम् कर्तुम् व्यवसिता वयम्
यत् राज्य-सुख-लोभेन हन्तुम् स्वजनम् उद्यताः

(46)
यदि माम् अप्रतीकारम् अशस्त्रम् शस्त्र-पाणयः
धार्तराष्ट्राः रणे हन्युः तत् मे क्षेमतरम् भवेत्

(47)
संजय उवाच:
एवम् उक्त्वा अर्जुनः संख्ये रथ-उपस्थे उपाविशत्
विसृज्य स-शरम् चापम् शोक-संविग्न-मानसः

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥1 ॥...