।। पुरुषसूक्तम् ।। 🔹 शान्ति मन्त्र ॐ तत् शम् योः आवृणीमहे गातुम् यज्ञाय गातुम् यज्ञपतये दैवी स्वस्तिः अस्तु नः स्वस्तिः मानुषेभ्यः ऊर्ध्वम् जिगातु भेषजम् शम् नः अस्तु द्विपदे शम् चतुष्पदे ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् सः भूमिम् विश्वतः वृत्वा अत्यतिष्ठत् दशाङ्गुलम् ॥ २ ॥ पुरुषः एव इदम् सर्वम् यत् भूतम् यत् च भव्यम् उत अमृतत्वस्य ईशानः यत् अन्नेन अतिरोहति ॥ ३ ॥ एतावान् अस्य महिमा अतः ज्यायान् च पुरुषः पादः अस्य विश्वा भूतानि त्रिपात् अस्य अमृतम् दिवि ॥ ४ ॥ त्रिपात् ऊर्ध्वः उदैत् पुरुषः पादः अस्य इह अभवत् पुनः ततः विष्वङ् व्यक्रामत् सः अशना अनशने अभि ॥ ५ ॥ तस्मात् विराट् अजायत विराजः अधि पुरुषः सः जातः अत्यरिच्यत पश्चात् भूमिम् अथः पुरः ॥ ६ ॥ यत् पुरुषेण हविषा देवाः यज्ञम् अतन्वत वसन्तः अस्य आसीत् आज्यम् ग्रीष्मः इध्मः शरद् हविः ॥ ७ ॥ सप्त अस्य आसन् परिधयः त्रिस्सप्त समिधः कृताः देवाः यत् यज्ञम् तन्वानाः अबध्नन् पुरुषम् पशुम् ॥ ८ ॥ तम् यज्ञम् बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषम् जातम् अग्रतः तेन देवाः अयजन्त साध्याः ऋषयः च ये ॥ ९ ॥ तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतः सम्भृतम् पृषदाज्यम् पशून् तान् चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्यान् च ये ॥ १० ॥ तस्मात् यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् यजुः तस्मात् अजायत ॥ ११ ॥ तस्मात् अश्वाः अजायन्त ये के च उभयादतः गावः ह जज्ञिरे तस्मात् तस्मात् जाताः अजाः अवयः ॥ १२ ॥ यत् पुरुषम् व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् मुखम् किम् अस्य कौ बाहू कौ ऊरू पादौ उच्येते ॥ १३ ॥ ब्राह्मणः अस्य मुखम् आसीत् बाहू राजन्यः कृतः ऊरू तत् अस्य यत् वैश्यः पद्भ्याम् शूद्रः अजायत ॥ १४ ॥ चन्द्रमा मनसः जातः चक्षोः सूर्यः अजायत मुखात् इन्द्रः च अग्निः च प्राणात् वायुः अजायत ॥ १५ ॥ नाभ्याḥ आसीत् अन्तरिक्षम् शीर्ष्णः द्यौः समवर्तत पद्भ्याम् भूमिः दिशः श्रोत्रात् तथा लोकान् अकल्पयन् ॥ १६ ॥ वेद अहम् एतं पुरुषम् महान्तम् आदित्यवर्णम् तमसः तु पारे सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः नामानि कृत्वा अभिवदन् यदा आस्ते ॥ १७ ॥ धाता पुरस्तात् यम् उदाजहार शक्रः प्रविद्वान् प्रदिशः चतस्रः तम् एवम् विद्वान् अमृतः इह भवति न अन्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥ १८ ॥ यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः तानि धर्माणि प्रथमानि आसन् ते ह नाकम् महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ १९ ॥ अद्भ्यः सम्भूतः पृथिव्यै रसात् च विश्वकर्मणः समवर्तत अधि तस्य त्वष्टा विदधत् रूपम् एति तत् पुरुषस्य विश्वम् आजानम् अग्रे ॥ २० ॥ वेद अहम् एतं पुरुषम् महान्तम् आदित्यवर्णम् तमसः परस्तात् तम् एवम् विद्वान् अमृतः इह भवति न अन्यः पन्था विद्यते अयनाय ॥ २१ ॥ प्रजापतिः चरति गर्भे अन्तः अजायमानः बहुधा विजायते तस्य धीराः परिजानन्ति योनिम् मरीचीनाम् पदम् इच्छन्ति वेधसः ॥ २२ ॥ यः देवेभ्यः आतपति यः देवानाम् पुरोहितः पूर्वः यः देवेभ्यः जातः नमः रुचाय ब्राह्मये ॥ २३ ॥ रुचम् ब्राह्मम् जनयन्तः देवाः अग्रे तत् अब्रुवन् यः त्वा एवम् ब्राह्मणः विद्यात् तस्य देवाः आसन् वशे ॥ २४ ॥ ह्रीः च ते लक्ष्मीः च पत्न्यौ अहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपम् अश्विनौ व्यात्तम् इष्टम् मनिषाण अमुम् मनिषाण सर्वम् मनिषाण ॥